Hoeveel beschermde natuur heeft Nederland?

Hoeveel beschermde natuur heeft Nederland?

Volgens het Biodiversiteitsverdrag van de Verenigde Naties (VN) dat in 2010 werd afgesloten moest ieder land voor het jaar 2020, tenminste 17% van zijn land (inclusief binnenwater) en 10% van zijn zeegebied (target 11) reserveren als beschermde natuur. De vraag is ook: wat is nu de definitie van beschermde natuur? Is dat de natuur die valt onder het Natuurnetwerk Nederland (NNN) of alleen de natuur die valt onder het kleinere maar veel beter beschermde onderdeel van het NNN, het Natura 2000 netwerk? De VN telt beide mee als beschermde natuur. De Europese Unie ​heeft alleen het Natura 2000 areaal aangemeld (11. Protected areas ) voor het Biodiversiteitsverdrag van de Verenigde Naties. In 2020 was ​18,2% van het Europese landoppervlak beschermd als Natura 2000 en daarmee voldeed de Europese Unie aan target 11 om tenminste 17% van het landoppervlak (inclusief binnenwater) te beschermen als natuur.

In de Volkskrant stond op 26 juni het artikel ‘Nederland moet hard op zoek naar natuur om te beschermen. 30 procent beschermde natuur in Nederland in 2030?’ waar Stefan Pasma (oprichter van deze site) een bijdrage aan heeft geleverd. Op 28 april stond er een interview in Trouw met Stefan Pasma over hoe Nederland presteert op het vlak van beschermde natuur. Het artikel ‘Er moet nog veel meer natuur bij in Nederland volgens de Verenigde Naties. Maar hoe dan?’ is hier te lezen: deel 1 en deel 2.

Nederland heeft geen 17% Natura 2000

Volgens de Natura 2000-barometer van de Europese Commissie is maar 14,8% (5.522 km²) van Nederland beschermd als Natura 2000-gebied. Het gaat dan om het percentage Natura 2000 van landoppervlak inclusief binnenwater, exclusief buitenwater (landoppervlak inclusief binnenwater is 37.394 km²). Nederland komt dan nog 2,2% (zo’n 800 km²) Natura 2000-natuur te kort. Die 800 km² komt overeen met een gebied ter grootte van de Veluwe. Om het tekort aan Natura 2000-natuur op te heffen zouden grote natuurgebieden zonder Natura 2000 status, zoals het 100 km² grote Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug, alsnog die status moeten krijgen. Er valt zeker wat voor te zeggen omdat al op korte termijn te doen want de Utrechtse Heuvelrug is het enige nationale park zonder Natura 2000 status. Vergeet daarnaast ook niet dat Nederland naar verhouding veel binnenwater heeft beschermd als Natura 2000 (circa 70%) en daarentegen maar 9% (3.031 km²) van het pure landoppervlak (33.674 km²). Bij een evenredige verdeling tussen beschermd land en beschermd binnenwater zou die 9% beschermd landoppervlak dus 14,8% -of eigenlijk 17%- moeten zijn.

Het CBS komt op een iets ander getal als het gaat om het percentage natuur in Nederland; namelijk 12 % (2012). Het CBS kijkt namelijk naar het grondgebruik van Nederland en hanteert hierbij de term ‘Bos en open natuurlijk terrein’. Het CBS kijkt dus naar het grondgebruik en neemt bijvoorbeeld dus niet mee of die natuur al dan niet beschermd is. Ook worden productiebossen en in het bos gelegen boomkwekerijen meegeteld. Neem bijvoorbeeld de cijfers voor 2012. Nederland had toen een oppervlakte van 4.154.302 hectare (41.543 km²) en dat is het landoppervlak inclusief binnenwater én buitenwater. Zo’n 54 % van Nederland is dan agrarisch terrein (2.252.233 hectare) en 12% (490.088 hectare; dat is 4.901 km²) is bos en open natuurlijk terrein.

© Stefan Pasma, Ongerepte-Natuur.nl
Gelderse Poort

Natura 2000: niet alleen ongerepte natuur

Er zit echter nog een addertje onder het gras bij Natura 2000. In Natura 2000 gebieden mogen namelijk nog economische activiteiten plaatsvinden, zoals visserij en houtoogst, mits dat niet ten koste gaat van waardevolle soorten en habitats. Natura 2000 natuur is dus zeker niet alleen wilde, ongerepte natuur. De Europese Commissie schat dat ongeveer 13% van het huidige Europese Natura 2000 areaal te kenmerken is als wildernis natuur. Dat komt dus neer op iets meer dan 2% van het landoppervlak van Europa. Bijvoorbeeld Duitsland heeft als doel gesteld om 2% van haar landoppervlak te reserveren voor wildernisnatuur; Nederland heeft niet zo’n doel gesteld. Zie ook: Wildernis ontbreekt in het Nederlandse natuurbeleid

Hoeveel nieuwe natuur is er eigenlijk bijgekomen sinds de start van de EHS in 1990? In de afgelopen 30 jaar is er ruim 1.100 km² grond verworven om het Natuurnetwerk Nederland te realiseren. Om een beeld te schetsen van de omvang; het gaat om een uitbreiding vergelijkbaar met de omvang van ruim 6 keer het eiland Texel (de oppervlakte van het eiland Texel is 170 km²). Dat lijkt zo op het eerste gezicht aardig wat maar alleen al de landbouw in Nederland beslaat een oppervlakte die overeenkomt met 130 keer het eiland Texel.

De nieuwe EU-Biodiversiteitsstrategie voor 2030

Op 23 oktober 2020 hebben alle 27 lidstaten van de EU ingestemd met de doelen van de nieuwe EU-Biodiversiteitsstrategie 2030 voor herstel van de biodiversiteit in Europa. In 2030 zal 30% van het landareaal van Europa beschermd zijn als natuur en ook 30% van het Europese zeegebied. De omvang van het areaal beschermde landnatuur in Europa stijgt straks van de huidige 26% (18% Natura 2000 en 8% door de lidstaten beschermde niet-Natura 2000 natuur) naar 30%. Het meest vernieuwende van deze strategie: een derde deel van de beschermde 30% landnatuur en een derde deel van de beschermde 30% zeenatuur wordt strikt beschermde natuur. Op dit moment is 3% van het Europese landareaal strikt beschermde natuur en in 2030 zal dat ruim drie keer zo groot zijn (10%). Die strikte bescherming houdt in dat natuurlijke processen in deze gebieden maximaal de ruimte moeten krijgen. Beperkt economisch medegebruik (bosbouw, landbouw, visserij, etc.) zoals in Natura 2000 gebieden vaak nog wel mogelijk is, is in deze strikt beschermde natuurgebieden niet meer toegestaan. Het gaat dus om beschermde gebieden waar de intrinsieke waarde van de natuur centraal staat. Deze strikt beschermde gebieden gaan overigens niet op slot voor mensen; natuurvriendelijke recreatie blijft wel mogelijk.

Opgave voor Nederland tot 2030

Nederland heeft bijna 15% Natura 2000-natuur en 11% niet-Natura 2000 natuur aangewezen (opgeteld 26%; komt overeen met een oppervlakte van 9.720 km²), samen het Natuurnetwerk Nederland (NNN) dat dus 26% van het land inclusief binnenwater beslaat. Ook Nederland staat aan de lat om een bijdrage te leveren aan het behalen van het Biodiversiteitsstrategie 2030 doel voor 30% beschermde natuur. Om die 30% te halen zal er tot 2030 ongeveer 1.500 km² (komt overeen met 4%) aan beschermde natuur bij moeten komen. Er van uitgaande dat die nieuwe natuur vooral op landbouwgrond zal worden gerealiseerd, zal het landbouwareaal in Nederland hierdoor met 7% afnemen.

Het is echter nog maar de vraag of ons Natuurnetwerk Nederland straks volledig mag meetellen als beschermde natuur. Zo omvat het NNN momenteel bijna 1.900 km² (Basisbestand Natuur en Landschap, bijlage 9) aan N16 – Bossen met productiefunctie, waar natuurbehoud niet het hoofddoel is. Bijna een derde (!) van onze beschermde natuur valt onder N16. Naast productiebos waar regelmatig hout wordt onttrokken aan het bos omvat ‘N16’ ook bossen die voor meer dan 20% uit niet-Europese soorten als Douglas en Japanse lariks bestaan. Dergelijk bos komt daardoor nog niet in aanmerking als bostype waar het natuurdoel leidend is (N15).

Het College van Rijksadviseurs heeft in het najaar van 2020 geadviseerd (pagina 54-55) om in bossen die deel uit maken van Natura 2000 geen hout meer te oogsten. NB: ruwweg de helft van het NNN valt onder Natura 2000 bescherming. Wellicht is het een goede optie om houtproductie te verplaatsen naar de nog in te richten bufferzones rond stikstofgevoelige Natura 2000 gebieden.

Wat zijn kansrijke locaties voor de opgave nieuwe natuur tot 2030? Afgezien van het vergroten van bestaande natuurgebieden, is ook het robuust verbinden van grote natuurgebieden -zeker als die dicht bij elkaar liggen- kansrijk. Denk bijvoorbeeld aan het realiseren van een robuuste verbinding tussen de nationale parken Drents-Friese Wold en Dwingelderveld. De benodigde ruimte voor nieuwe natuur is daar zo’n 5 km². Een ander voorbeeld is de robuuste verbinding tussen de Veluwe en Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug. Hier is ongeveer 20 km² aan nieuwe natuur nodig plus een nog te bouwen ecoduct over de A1, ecoduct Terschuur.

Afgezien van het doel voor 30% beschermde natuur zal een derde hiervan straks strikt beschermde natuur moeten worden. Voor Nederland gaat het dan om 3.400 km² strikt beschermde natuur op het land. Hier heeft Nederland nu relatief nog weinig van. Het gaat dan met name om natuurgebieden met grootschalige dynamische natuur; die hebben samen nu een omvang van 420 km², ongeveer 1% van het landoppervlak. Van onze huidige beschermde landnatuur (20%; komt overeen met 6.700 km²) zal dus nog een kleine 3.000 km² moeten worden opgewaardeerd naar strikt beschermde natuur om op die 10% uit te komen. Vooral in de nationale parken liggen nog kansen. Zo kan Nederland -net als Duitsland- de ’75 percent rule’ (pagina 35) van het IUCN te gaan hanteren voor meer wildernis in de nationale parken. Zo is van het Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug nu nog maar 2% strikt beschermde natuur (slechts drie bosreservaten). Op de bijna tienmaal grotere Veluwe -volledig Natura 2000 echter geen nationaal park- is dit nauwelijks beter met ongeveer 7% (circa 30 bosreservaten plus het gebied in Nationaal Park Veluwezoom met grootschalige dynamische natuur).

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft in een recent rapport (‘Nederlands natuurbeleid in internationale context’, pagina 141) nog gekeken naar opties voor strikt beschermde gebieden in Nederland. Het gaat dan om gebieden die vallen onder het natuurtype grootschalige dynamische natuur (N01) maar bijvoorbeeld ook de bosreservaten. Zie ook: Hoeveel wildernis is er in Nederland?

Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug is onderdeel van het Natuurnetwerk Nederland maar bestaat voor het grootste deel nog uit grote oppervlakken productiebos (N16.03) waar natuur niet het hoofddoel is (beige gekleurde areaal). Het kleinere, donkergroene areaal is Dennen-, eiken- en beukenbos (N15.02). In deze meer natuurlijke bossen is natuur wél het hoofddoel. De drie bosreservaten op de Utrechtse Heuvelrug (samen nog geen 2% van het Nationaal Park) maken onderdeel uit van deze meer natuurlijke bossen maar zijn niet zichtbaar op deze kaart (provincie Utrecht, 2020)

Opgave voor beschermde zeenatuur tot 2030

Voor de zeenatuur geldt straks ook de 30% beschermde natuur doelstelling van de EU-Biodiversiteitsstrategie 2030. Voor een strikte bescherming van het Nederlandse deel van de Noordzee zijn we nu nog ver van huis: momenteel is minder dan 1% van de Noordzee beschermd tegen alle vormen van visserij. Het instellen van de 10% strikt beschermde natuur op de Noordzee kan in de vorm van zeereservaten op de Noordzee. Beschermde Noordzeereservaten; zonder windmolens, delfstoffenwinning en visserij, zijn echt een must. Op de Waddenzee (buitenwater) is momenteel een beschermd gebied voor wetenschappelijke doeleinden, dat prima model zou kunnen staan voor Noordzeereservaten; het Referentiegebied in de Waddenzee. Dit strikt beschermde gebied beslaat ongeveer 3% van de Waddenzee.

In het in 2020 afgesloten Akkoord voor de Noordzee is afgesproken dat in het Natura 2000 gebied het Friese Front een ‘no fisheries zone’ komt die ruim de helft van dat gebied zal beslaan. Het gaat om een gebied van 1.649 km² (ongeveer 10 keer het landoppervlak van het eiland Texel) en omvat 2,8% van het Nederlandse deel van de Noordzee. In dit gebied zal geen enkele vorm van visserij meer plaatsvinden. In 2022 zal dan eindelijk sprake zijn van het eerste zeereservaat op de Noordzee!