Hoeveel beschermde natuur heeft Nederland?

Hoeveel beschermde natuur heeft Nederland?

Volgens het Biodiversiteitsverdrag van de Verenigde Naties (VN) dat in 2010 werd afgesloten moest ieder land voor het jaar 2020, tenminste 17% van zijn land (inclusief binnenwater) en 10% van zijn zeegebied (inclusief buitenwater) (target 11) reserveren als beschermde natuur. De vraag is ook: wat is nu de definitie van beschermde natuur? In Nederland zijn er twee verschillende categorieën van beschermde natuur: het Natuurnetwerk Nederland (NNN) en het strenger beschermde Europese Natura 2000 netwerk. Vrijwel alle Natura 2000 gebieden in Nederland maken ook deel uit van het Natuurnetwerk Nederland; ruwweg de helft van het NNN valt onder Natura 2000. In het Natuurnetwerk Nederland is natuur vooral beschermd tegen aantasting van het oppervlak en is de kwaliteit gewaarborgd van 17 verschillende -veelal beheerde- natuurtypen zoals vogelgraslanden, heide, duinen, moeras en een klein deel waar de natuur nagenoeg zelfredzaam is. Delen van het NNN die vallen onder Natura 2000 zijn zo bijzonder en kwetsbaar dat de bescherming zelfs op Europees niveau is geregeld. De VN maakt geen nader onderscheid tussen NNN of Natura 2000: beide categorieën worden beschouwd als beschermde natuur.

De Europese Unie ​heeft alleen het Natura 2000 areaal (11. Protected areas) aangemeld voor het Biodiversiteitsverdrag van de VN. In 2020 was ​18,2% van het Europese landoppervlak beschermd als Natura 2000 en daarmee voldeed de Europese Unie aan target 11 om tenminste 17% van het landoppervlak (inclusief binnenwater) te beschermen als natuur. Nederland meldde het NNN aan voor het verdrag en kwam met 26% ruim boven die 17% uit.

In de Volkskrant stond op 26 juni het artikel ‘Nederland moet hard op zoek naar natuur om te beschermen. 30 procent beschermde natuur in Nederland in 2030?’ waar Stefan Pasma (oprichter van deze site) een bijdrage aan heeft geleverd. Op 28 april stond er een interview in Trouw met Stefan Pasma over hoe Nederland presteert op het vlak van beschermde natuur. Het artikel ‘Er moet nog veel meer natuur bij in Nederland volgens de Verenigde Naties. Maar hoe dan?’ is hier te lezen: deel 1 en deel 2.

Nederland heeft geen 17% Natura 2000

Volgens de Natura 2000-barometer van de Europese Commissie is maar 14,7% (5.495 km²) van Nederland beschermd als Natura 2000-gebied en dat is dus minder dan die beschermde 18,2% van de Europese Unie. Het gaat dan om het percentage Natura 2000 van landoppervlak inclusief binnenwater (zoals het IJsselmeer), exclusief buitenwater (o.a. Waddenzee, Westerschelde). Ons land inclusief binnenwater heeft een oppervlakte van 37.394 km². Nederland komt dan nog 2,3% (bijna 900 km²) Natura 2000-natuur te kort om de 17% te halen. Die 900 km² komt overeen met een gebied ter grootte van de Veluwe. Om het tekort aan Natura 2000-natuur op te heffen zouden grote NNN-natuurgebieden zonder Natura 2000 status, zoals het Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug (oppervlakte 100 km²), alsnog die status moeten krijgen. Er valt zeker wat voor te zeggen omdat al op korte termijn te doen want de Utrechtse Heuvelrug is het enige nationale park in Nederland zonder Natura 2000 status. Vergeet daarnaast ook niet dat Nederland naar verhouding veel binnenwater heeft beschermd als Natura 2000 (circa 70%!) en daarentegen maar 9% (3.031 km²) van het pure landoppervlak (33.674 km²). Bij een evenredige verdeling tussen beschermd land en beschermd binnenwater zou die 9% beschermd landoppervlak dus 14,7% -of eigenlijk tenminste 17%- moeten zijn.

Natura 2000: niet alleen ongerepte natuur

Er zit echter nog een addertje onder het gras bij Natura 2000. In Natura 2000 gebieden mogen namelijk nog economische activiteiten plaatsvinden, zoals visserij en houtoogst, mits dat niet ten koste gaat van beschermde soorten en habitats. Natura 2000 natuur is dus zeker niet alleen wilde, ongerepte natuur. De Europese Commissie schat dat ongeveer 13% van het huidige Europese Natura 2000 areaal te kenmerken is als wildernis natuur. Dat komt dus neer op iets meer dan 2% van het landoppervlak van Europa. Voor Nederland is dat percentage circa 1%.

© Stefan Pasma, Ongerepte-Natuur.nl
Gelderse Poort

Het CBS komt op een iets ander getal als het gaat om het percentage natuur in Nederland (percentage van het landoppervlak inclusief binnenwater, exclusief buitenwater) namelijk 13 %. Het CBS kijkt namelijk naar het grondgebruik van Nederland en hanteert hierbij de term ‘Bos en open natuurlijk terrein’. Het CBS kijkt dus naar het grondgebruik en neemt dus niet mee of die natuur al dan niet beschermd is (bijvoorbeeld als Natura 2000). Ook worden productiebossen en in het bos gelegen boomkwekerijen meegeteld. Naast bos worden ook meegeteld Open droog natuurlijk terrein en Open nat natuurlijk terrein. Neem bijvoorbeeld de CBS cijfers voor 2015. Nederland had toen een oppervlakte van 4.154.303 hectare (41.543 km²) en dat is het landoppervlak inclusief binnenwater en buitenwater. Zo’n 54% van Nederland is dan agrarisch terrein (2.236.317 hectare; dat is 22.363 km² ) en 12% (498.956 hectare; dat is 4.900 km²) is Bos en open natuurlijk terrein. Wanneer het buitenwater niet wordt meegeteld (oppervlakte Nederland dan 3.739.039 hectare) zijn de percentages als volgt: agrarisch terrein 60% en Bos en open natuurlijk terrein 13%. Wanneer we alleen naar het pure landoppervlak kijken dus ook zonder binnenwater (oppervlakte Nederland dan 3.367.098 hectare) wordt het percentage agrarisch terrein 66% en Bos en open natuurlijk terrein wordt dan 15%.

De nieuwe EU-Biodiversiteitsstrategie voor 2030

Op 23 oktober 2020 hebben alle 27 lidstaten van de EU ingestemd met de doelen van de nieuwe EU-Biodiversiteitsstrategie 2030 voor herstel van de biodiversiteit in Europa. In 2030 zal 30% van het landareaal van Europa beschermd zijn als natuur en ook 30% van het Europese zeegebied. De omvang van het areaal beschermde landnatuur in Europa stijgt straks van de huidige 26% (18% Natura 2000 en 8% door de lidstaten beschermde niet-Natura 2000 natuur) naar 30%. Het meest vernieuwende van deze strategie: een derde deel van de beschermde 30% landnatuur en een derde deel van de beschermde 30% zeenatuur wordt strikt beschermde natuur. Op dit moment is 3% van het Europese landareaal strikt beschermde natuur en in 2030 zal dat ruim drie keer zo groot zijn (10%). Die strikte bescherming houdt in dat natuurlijke processen in deze gebieden maximaal de ruimte moeten krijgen. Beperkt economisch medegebruik (bosbouw, landbouw, visserij, etc.) zoals in Natura 2000 gebieden vaak nog wel mogelijk is, is in deze strikt beschermde natuurgebieden niet meer toegestaan. Het gaat dus om beschermde gebieden waar de intrinsieke waarde van de natuur centraal staat. Deze strikt beschermde gebieden gaan overigens niet op slot voor mensen; natuurvriendelijke recreatie blijft wel mogelijk. In januari 2022 heeft de EU nadere richtlijnen gepubliceerd voor het instellen van strikt beschermde gebieden (hoofdstuk 4).

Hoeveel nieuwe natuur is er eigenlijk bijgekomen sinds 1990 toen de Ecologische Hoofdstructuur (EHS), de voorloper van het Natuurnetwerk Nederland, van start ging? In ongeveer 30 jaar tijd (1990-2018) is er ruim 1.100 km² grond verworven om het Natuurnetwerk Nederland te realiseren. Om een beeld te schetsen van de omvang; het gaat om een uitbreiding vergelijkbaar met de omvang van ruim 6 keer het eiland Texel (de oppervlakte van het eiland Texel is 170 km²). Dat lijkt zo op het eerste gezicht aardig wat maar alleen al de landbouw in Nederland beslaat een oppervlakte die overeenkomt met 130 keer het eiland Texel.

Opgave beschermde landnatuur voor Nederland tot 2030

Nederland had in 2020 bijna 15% Natura 2000-natuur en 11% niet-Natura 2000 natuur begrensd (het Natuurnetwerk Nederland, NNN) en dat is inclusief binnenwater. Die 15% +11% = 26% komt overeen met een oppervlakte van 9.720 km² (waarvan ongeveer 6.700 km² op het land). NB: hiervan is nog bijna 360 km² niet gereed en zal in de periode 2021-2027 nog ingericht worden als natuur. Ook Nederland staat aan de lat om een bijdrage te leveren aan het behalen van het Biodiversiteitsstrategie 2030 doel voor 30% beschermde natuur. Om die 30% te halen zal er ongeveer 1.500 km² (komt overeen met 4%) aan beschermde natuur bij moeten komen. Om hierbij een beeld te schetsen: het gaat om een areaal nieuwe natuur dat overeenkomt met het oppervlak van de provincie Utrecht. Er van uitgaande dat die nieuwe natuur vooral op landbouwgrond zal worden gerealiseerd, zal het landbouwareaal in Nederland hierdoor met bijna 7% afnemen.

Welke natuur telt straks mee voor de natuuropgave?

Het is echter nog maar de vraag of ons Natuurnetwerk Nederland straks volledig mag meetellen als beschermde natuur. Zo omvat het Natuurnetwerk Nederland (NNN) momenteel bijna 1.900 km² (Basisbestand Natuur en Landschap, bijlage 9) aan N16 – Bossen met productiefunctie, waar natuurbehoud niet het hoofddoel is. Bijna een derde (!) van onze beschermde natuur op het land valt onder ‘N16’. Naast productiebos waar regelmatig hout wordt onttrokken aan het bos omvat N16 ook bossen die voor meer dan 20% uit niet-Europese soorten als Douglas en Japanse lariks bestaan. Dergelijk bos komt daardoor nog niet in aanmerking als bostype waar het natuurdoel leidend is (N14 en N15).

Het College van Rijksadviseurs heeft in het najaar van 2020 geadviseerd (pagina 54-55) om in bossen die deel uit maken van Natura 2000 geen hout meer te oogsten. NB: ruwweg de helft van het NNN valt onder Natura 2000 bescherming. Wellicht is het een goede optie om houtproductie te verplaatsen naar de nog in te richten bufferzones rond stikstofgevoelige Natura 2000 gebieden.

Is het bos aan de rand van jouw wijk of dorp nu bestemd voor de natuur of wordt er hout geoogst? Met de Natuurbos-checker heb je in een paar tellen uitgezocht of je te maken hebt met een bos met hoofddoel natuur of met een bos voor de houtproductie.

Opgave voor strikt beschermde natuur

Afgezien van het doel voor 30% beschermde natuur zal een derde hiervan straks strikt beschermde natuur moeten worden. Voor Nederland gaat het dan om 3.400 km² strikt beschermde natuur op het land. Hier heeft Nederland nu relatief nog weinig van. Het gaat dan met name om natuurgebieden met grootschalige dynamische natuur; die hebben samen nu een omvang van 420 km² en dat is ongeveer 1% van het landoppervlak. Die doelstelling voor strikt beschermde natuur zal ook gevolgen hebben voor de nu al beschermde landnatuur (20%; komt overeen met 6.700 km²). Hiervan zal mogelijk een kleine 3.000 km² moeten worden opgewaardeerd naar strikt beschermde natuur om op die 10% uit te komen. Vooral in de nationale parken liggen nog kansen. Zo kan Nederland -net als Duitsland- de ’75 percent rule’ (pagina 35) van het IUCN te gaan hanteren voor meer wildernis in de nationale parken. Zo is van het Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug nu nog maar 2% strikt beschermde natuur (slechts vier bosreservaten). Op de bijna tienmaal grotere Veluwe -volledig Natura 2000 echter geen nationaal park- is dit nauwelijks beter met ongeveer 7% (circa 30 bosreservaten plus het gebied in Nationaal Park Veluwezoom met grootschalige dynamische natuur).

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft in een recent rapport (‘Nederlands natuurbeleid in internationale context’, pagina 141) nog gekeken naar opties voor strikt beschermde gebieden in Nederland. Het gaat dan om gebieden die vallen onder het natuurtype grootschalige dynamische natuur (N01) maar bijvoorbeeld ook de bosreservaten. Zie ook: Hoeveel wildernis is er in Nederland?

Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug is onderdeel van het Natuurnetwerk Nederland maar bestaat voor het grootste deel nog uit grote oppervlakken productiebos (N16.03) waar natuur niet het hoofddoel is (beige gekleurde areaal). Het kleinere, donkergroene areaal is Dennen-, eiken- en beukenbos (N15.02). In deze meer natuurlijke bossen is natuur wél het hoofddoel. De vier bosreservaten op de Utrechtse Heuvelrug (samen 2% van het Nationaal Park) maken onderdeel uit van deze meer natuurlijke bossen (N15) maar zijn niet apart zichtbaar op deze kaart (provincie Utrecht, 2020)

Rijksopgave voor herstel biodiversiteit komt overeen met opgave EU-Biodiversiteitsstrategie 2030

Nederland heeft zich als doel gesteld om de biodiversiteit te herstellen en te versterken. Die situatie moet uiterlijk in 2050 voor 100% bereikt zijn. Europees beschermde soorten en habitats moeten in Nederland dan in goede staat zijn en duurzaam kunnen voortbestaan. Nederland rapporteert hierover aan Europa met onder meer 81 beschermde plant- en diersoorten en 52 habitattypen vanuit de zogenaamde Europese Vogel- en Habitatrichtlijn (VHR). Het gaat dan om beschermde plant- en diersoorten als groenknolorchis, boomkikker, zalm en otter en over beschermde habitattypen als Actieve hoogvenen en Oude eikenbossen. NB: beschermde vogelsoorten staan -nogal verwarrend- niet op de beschermde plant- en diersoortenlijst maar op een aparte lijst over vogels; de Vogelrichtlijn. Nederland rapporteert dus naast die 81 beschermde plant- en diersoorten ook over 190 beschermde broed- en 81 beschermde trekvogelsoorten aan Europa (totaal dus 352 beschermde plant- en diersoorten en 52 habitattypen)

Voor de landnatuur was rond het jaar 2018 het hersteldoel voor circa 55% bereikt volgens het PBL (Referentiescenario’s natuur, tussenrapportage Natuurverkenning 2050, paragraaf 4.1). Met vastgesteld beleid, zoals verbetering van de milieukwaliteit en de voltooiing van het Natuurnetwerk Nederland (in 2027), kan rond 2030 ongeveer het hersteldoel voor circa 65% worden bereikt. Om uiterlijk in 2050 de gestelde 100% te halen zal volgens het PBL (Referentiescenario’s natuur, tussenrapportage Natuurverkenning 2050, paragraaf 5.1) ook het Natuurnetwerk Nederland op een aantal effectieve locaties met ongeveer 1.500 km² landnatuur moeten worden uitgebreid.

De vereiste uitbreiding van het areaal landnatuur met 1.500 km² in 2050 is dus vrijwel net zo groot als het areaal dat nodig is om aan de beoogde 30% beschermd gebied in 2030 te komen vanuit de EU-Biodiversiteitsstrategie! Merkwaardig is dan ook dat het kabinet in 2020 liet weten dat ze hoopt dat die 30% beschermde natuur EU-doelstelling niet voor elke individuele lidstaat gaat gelden.

Het PBL heeft ook onderzocht (pagina 70) wat er nodig is aan nieuwe bossen, moerassen en venen om die 100% herstel doelstelling te halen. Het gaat hierbij om circa 400 km² (half)natuurlijke graslanden, onder andere in beekdalen, 150 km² venen (inclusief hoogveen), 250 km² heide/ven, 150 km² moeras en 200 km² rivier- en beek-begeleidend bos, 150 km² haagbeuken- essenbos en 100 km² overige natuurtypen. Deze cijfers laten ook ondubbelzinnig zien dat de natuurgebieden die we nu hebben, onvoldoende ruimte bieden om alle beschermde soorten en habitats duurzaam in Nederland te kunnen laten voortbestaan. In die benodigde nieuwe bossen en venen zal weinig of geen plek zijn voor de landbouw. Het landbouwareaal in Nederland zal door de natuuropgave waarschijnlijk met circa 7% afnemen.

Wat zijn kansrijke locaties voor de opgave nieuwe natuur tot 2030? Afgezien van het vergroten van bestaande natuurgebieden, is ook het robuust verbinden van grote natuurgebieden -zeker als die dicht bij elkaar liggen- kansrijk. Denk bijvoorbeeld aan het realiseren van een robuuste verbinding tussen de nationale parken Drents-Friese Wold en Dwingelderveld. De benodigde ruimte voor nieuwe natuur is daar zo’n 5 km². Een ander voorbeeld is de robuuste verbinding tussen de Veluwe en Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug. Hier is ongeveer 20 km² aan nieuwe natuur nodig plus een nog te bouwen ecoduct over de A1, ecoduct Terschuur.

Opgave voor beschermde zeenatuur tot 2030

Voor de zeenatuur geldt straks ook de 30% beschermde natuur doelstelling van de EU-Biodiversiteitsstrategie 2030. Het oppervlak van het Nederlands deel van de Noordzee, inclusief buitenwater is 62.640 km². Hiervan is momenteel 24% aangewezen als Natura 2000 gebied. Echter in die Natura 2000 gebieden mag voor een groot deel nog steeds worden gevist. In sommige delen van die beschermde natuur zal op termijn wel bodemberoerende visserij met sleepnetten worden verboden.

Voor het aanwijzen van strikt beschermde natuur op het Nederlandse deel van de Noordzee zijn we nu nog ver van huis: momenteel is minder dan 1% van de Noordzee beschermd tegen alle vormen van visserij. Het doel van 10% strikt beschermde natuur op zee kan worden bereikt door het instellen van zeereservaten op de Noordzee. Beschermde Noordzeereservaten; zeegebieden zonder windmolens, delfstoffenwinning en visserij, zijn echt een must. Op de Waddenzee (buitenwater) is momenteel een beschermd gebied voor wetenschappelijke doeleinden, dat prima model zou kunnen staan voor Noordzeereservaten; het Referentiegebied in de Waddenzee. Dit strikt beschermde gebied beslaat ongeveer 3% van de Waddenzee.

In het in 2020 afgesloten Akkoord voor de Noordzee is afgesproken dat in het Natura 2000 gebied het Friese Front een ‘no fisheries zone’ komt die ruim de helft van dat gebied zal beslaan. Het gaat om een gebied van 1.649 km² (ongeveer 10 keer het landoppervlak van het eiland Texel) en omvat 2,6% van het Nederlandse deel van de Noordzee (inclusief buitenwater). In dit gebied zal geen enkele vorm van visserij meer plaatsvinden. In 2022 zal dan eindelijk sprake zijn van het eerste zeereservaat op de Noordzee!